„Poznaj swojego patrona” – Ulica Kaliska

Kontynuując nasz cykl opowiadań o miastach patronach dziś chciałbym przybliżyć sylwetkę miasta Kalisz. Zacznijmy jednak od ulicy, której miasto to patronuje. Ulica Kaliska położona jest w tzw. dolnej części Małego Kacka pomiędzy ulicą Łowicką (gdzie zaczyna swój bieg przy aptece Perełka), a ulicą Łęczycką. W najbliższym czasie może wykroczyć poza tą ostatnią, gdyż w tamtej okolicy przybywa nowych domów.

Patron ulicy to miasto o długiej i ciekawej historii. Kalisz to drugie pod względem wielkości miasto Wielkopolski, liczy sobie około 110 tys. mieszkańców. Położony jest w południowej części województwa Wielkopolskiego nad rzeką Prosną około 120 km na południowy wschód od Poznania. W niedalekiej odległości od Kalisza znajdują się inne stolice województw – Łódź, około 120 km na wschód i Wrocław, również koło 120 km w kierunku południowo zachodnim.

Kalisz powszechnie uznawany jest za najstarsze miasto Polski, choć rzecz jasna rozumiany jako siedlisko ludzi, a nie twór administracyjny, który wiąże się z nadaniem praw miejskich. Początki osadnictwa w tym rejonie sięgają epoki neolitu (ok. 7 tys. lat p.n.e.). Pierwsza wzmianka o miejscowości Kalisia pojawia się w pochodzącym z II wieku n.e. dziele Klaudiusza Ptolemeusza (astronoma i geografa greckiego pochodzenia, twórcę geocentrycznego modelu wszechświata) zatytułowanego Geografia. Wzmianka ta oraz liczne znaleziska archeologiczne z czasów rzymskich wzajemnie potwierdzają twierdzenia o antycznych korzeniach miasta. Rodzaj znalezisk wskazuje, że Kalisz leżał na trasie szlaku bursztynowego łączącego Imperium Rzymskie ze złożami tego cennego towaru w obrębie Morza Bałtyckiego.

Kalisz był istotnym ośrodkiem już od początków Państwa Polskiego. Od X wieku stanowił jedną z głównych siedzib królestwa, a do XII wieku był stolicą jednej z siedmiu prowincji utworzonych przez Bolesława I Chrobrego. W okresie rozbicia dzielnicowego (XII-XIII w.) Kalisz był stolicą wielu krótkotrwałych księstw, które powstawały w wyniku licznych wojen dynastycznych prowadzonych przez spadkobierców Bolesława Krzywoustego (o ironio, podział Polski na dzielnice zarządzony w testamencie władcy miał zapobiegać konfliktom między jego licznym potomstwem).


Prawa miejskie uzyskał Kalisz w XIII wieku. Dokładna data nie jest znana, można spotkać kilka wersji tego wydarzenia. Przyjmuje się, że lokacja miasta na prawie średzkim (jedno z szablonowych zbioru praw nadawanych miastom w okresie średniowiecza, wywodzące się z niemieckiego miasta Halle i przystosowane na warunki polskie na przykładzie Środy Śląskiej) nastąpiła w 1257 r. przez księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego (praprawnuka Bolesława Krzywoustego).

W dalszych wiekach Kalisz wciąż pełnił ważną rolę gospodarczo społeczną. Po zjednoczeniu ziem polskich stał się stolicą województwa kaliskiego. Okres rozkwitu miasta przypadł na wiek XV i XVI. Wpisywało się to w ogólny rozkwit Państwa Polskiego. Liczne wojny i zubożenie kraju w wielu XVII i XVIII nie ominęły miasta. W okresie rozbiorów Kalisz znajdował się początkowo pod władzą pruską, by po okresie wojen napoleońskich wejść w skład Królestwa Polskiego będącego częścią zaboru rosyjskiego. Wiek XIX był korzystny dla miasta. Rozwijało się zarówno pod kontem architektonicznym – monumentalne budowle klasycystyczne: Szkoła Wojewódzka (1819 r.), Gmach Trybunału (1820-1824), Pałac Gubernatorski (1824-25), Most Kamienny (1825 r.), jak również jako ośrodek intelektualny, z miastem związani byli m.in. A.Asnyk, M.Konopnicka, W.Bogusławski, St.Szolc-Rogoziński, M.Dąbrowska. Ciekawostką jest fakt, że w 1801 r. założono teatr dramatyczny, który działa do dziś (nosi obecnie imię założyciela Wojciecha Bogusławskiego) i jest trzecim najstarszym teatrem w Polsce, a w 1818 r. założono Kaliskie Towarzystwo Muzyczne, które obok Krakowa jest najstarszym tego typu stowarzyszeniem w Polsce (obecnie działa jako Kaliskie Towarzystwo Muzyczne im. Alfreda Wiłkomirskiego). Powyższe świadczy, że o rozwoju miasta mimo niesprzyjających warunków okresu rozbiorowego.

Okres I wojny światowej był dla Kalisza tragiczny. Już na samym początku wojny w sierpniu 1914 r. wojska pruskie zbombardowały i spaliły bezbronne miasto. W wyniku niewyjaśnionych i niczym nieuzasadnionych działań wojska zniszczeniu uległo 95% zabudowy staromiejskiej. Rozmiar zniszczeń oraz brutalność żołnierzy spowodowała eksodus mieszkańców, których liczba zmalała z 70 tys. do zaledwie 5. Historycy oceniają, że Kalisz był najbardziej zniszczonym miastem w Europie w czasie I wojny światowej. Po odzyskaniu niepodległości prowadzono w latach 20 i 30 XX wieku szeroko zakrojone prace odbudowy miasta. Było to pierwsze tego typu i tego rozmiaru przedsięwzięcie w skali kraju. Jak miały pokazać najbliższe lata nie było jednak ostatnim.. Straty wynikające ze zniszczeń to nie tylko kwoty – około 25 mln rubli w złocie, ale również zniszczenie wielu cennych obiektów architektonicznych, a zatem uszczerbek w sferze kultury. Odbudowane miasto zachowało plan średniowieczny jednakże nie odtworzono historycznych form budynków.

Lata II wojny światowej nie były tak okrutne dla miasta jak okres jej poprzedniczki. Dużo mniej był jednak łaskawy dla mieszkańców. Kalisz został wcielony bezpośrednio do III Rzeszy. Konsekwencją były liczne prześladowania wywózki i mordy. Liczba mieszkańców w okresie wojennym spadła o blisko połowę (z 81 tys. do ok 48).

Po zakończeniu II wojny światowej miasto przeżywa okres umiarkowanego rozwoju. Rozbudowany został przemysł – Kalisz jest głównym ośrodkiem Kalisko-Ostrowskiego Okręgu Przemysłowego, znajdują się tutaj również Państwowe Zakłady Lotnicze. Z Kaliszem związane są takie marki jak BIG STAR, Winiary, czy Hellena. Ponadto rozwija się szeroko pojęta działalność kulturalna – znajdziemy tu filharmonię dwa teatry i liczne galerie.

W Kaliszu działają również liczne kluby sportowe, choć poza siatkówką kobiet (Winiary Kalisz) nie odnoszą zbyt wielkich sukcesów. W sezonie 2011/2012 Bałtyk Gdynia rywalizował z Calisią Kalisz w II lidze piłkarskiej gr. zachodniej. Niestety sezon ten skończył się dla gdyńskiej drużyny spadkiem do III ligi, a Calisia utrzymała się dzięki wycofaniu się drużyn z wyższego szczebla rozgrywkowego. Ciekawostką sportową jest fakt, że popularna nazwa „szczypiorniak”, jak bywa określana w Polsce piłka ręczna pochodzi właśnie z Kalisza. W czasie I wojny światowej w dzielnicy Kalisza – Szczypiornie znajdował się obóz dla internowanych żołnierzy Legionów Polskich, w którym polscy jeńcy grali szmacianą piłką w grę, która obecnie znana jest jako piłka ręczna. Właśnie tą drogą ta dyscyplina sportowa została spopularyzowana w Polsce i stąd jej potoczna nazwa.

Adam Popiołkiewicz

źródła:
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kalisz#cite_note-18
http://www.info.kalisz.pl/historia/stolica.htm
http://www.kalisz.pl/_portal/118950927446e6789aba3d8/Historia_miasta.html
http://pl.wikipedia.org/wiki/Szczypiorno
http://www.90minut.pl/liga/0/liga5662.html